روند اسلام ‏گرايي در ايران تا قرن چهارم هجري
تاکنون به طور پراکنده، مطالبي درباره نفوذ اسلام در ايران آورده‏ايم.در اينجا به اين مناسبت که قرن چهارم قرن سيطره کامل اسلام در ايران است، به برخي از نکات تاريخي و تحليلي نفوذ تدريجي اسلام در ايران اشاره مي‏کنيم.در واقع، در اين قرن ديگر خبري از شورش‏هاي ضد ديني ـ مانند خرم دينان ـ که در قرن دوم و سوم در خراسان يا آذربايجان شاهد آن بوديم، نيست.
از نظر تاريخي، نفوذ اسلام در ايران، همراه ورود سپاهيان اعراب مسلمان به ايران بود .آنها با يک دست قرآن و با دست ديگر شمشير، وارد ايران شدند و پس از آن که سپاه ساساني را شکستند، به تعليم قرآن ميان مردم پرداختند.کتاب خدا، آن اندازه زيبا و پر محتوا و با معنويت بود که مورد توجه مردم ايران از سوي همه طبقات واقع شد.با اين حال، اعراب مسلمان، آيين زرتشتي را به رسميت شناختند و در تحميل دين اسلام، جز نسبت به بت پرستان بودايي در شرق ايران که آن هم با احتياط بسيار همراه بود.مورد اجبار و اکراه قرار نگرفت .
يک بررسي عالمانه، نشان داده است که روند مسلمان شدن ايرانيان از قرن نخست با کندي آغاز شد و به تدريج بر شدت آن افزوده گرديد.اين شدت، در قرن چهارم به اوج خود رسيد و تقريبا به جز برخي جمعيت‏هاي قومي مانند آشوري‏ها در غرب يا جوامع کوچک زرتشتي در يزد و شيراز، ساير مردم به اسلام گرويدند.
فراگير شدن اسلام در جامعه ايراني، در مقايسه با برخي از مناطق ديگر دنياي اسلام، نکته‏اي شگفت‏انگيز است.اشپولر محقق آلماني در کتاب تاريخ ايران نوشته است:
تقريبا تمام ايرانيان، بدون اعمال زور و فشار خارجي معتنابهي از طرف فاتحان، در مدت قرون اندکي به اسلام گرويدند.در بين النهرين، سوريه، فلسطين، مصر و اسپانيا تا قرن‏هاي متمادي، دسته‏ هاي بزرگ مذهبي مسيحي، موجوديت خود را حفظ کردند و سرانجام يا به طور کلي بر مسلمين غلبه نمودند ـ چنان که در اسپانيا با تسلط مجدد دولت شمال آن صورت گرفت ـ و يا آن که به صورت دسته‏هاي کوچک‏تري پايداري نموده، باقي ماندند [مانند قبطيان در مصر] .
يکي از مهم‏ترين عوامل نفوذ سريع اسلام در جامعه ايران، حضور اعراب در شهرهاي ايران بود.در مجلد نخست در اين باره سخن گفتيم که اساسا در ادامه هر فتحي که صورت مي‏گرفت، جمعي از افراد قبايل عربي، در شهرهاي ايران ساکن مي‏شدند.به همراه سکونت اينان، مساجد ايجاد مي‏شد و به تدريج با برخاستن صداي اذان، اسلام در آن شهر بسط مي‏يافت.نام برخي از محلات شهرها که به همين مناسبت نامگذاري شده، گوياي اين مطلب است.در يزد، محله تازيان خاطره‏اي است از سکونت شماري از افراد قبيله بني‏تميم در قرن نخست هجري.ما در جاي ديگري درباره تسلط اسلام بر ماوراء النهر، مطالب مشابه‏اي را درباره بخارا آورديم.
عامل ديگر اين تحول، آن بود که مردم مناطق مختلف، تحت سيطره دهقانان که اشراف زمين‏دار آن روزگار بودند، قرار داشتند.اينان که دولت ساساني را از دست رفته مي‏ديدند، براي حفظ موقعيت خود، مي‏بايست شرايط جديد را به راحتي مي‏پذيرفتند.تغيير عقيده مذهبي در آنها، مي‏توانست عاملي مؤثر در روند اسلام‏پذيري ميان ساير مردم باشد.
افزون بر اينها، اسلام به سرعت، يک طبقه عالم را به وجود آورد که بر اساس يک وظيفه ديني و قرآني، مي‏بايست افراد مسلمان به مراکز علمي بروند و پس از گرفتن آموزش‏هاي ديني لازم، به محيط خود بازگشته به تبليغ اسلام بپردازند.اين دستوري است که در قرآن بر روي آن به صراحت تأکيد شده است.بنابراين، از ميان اعراب ساکن ايران يا تازه مسلمانان ايراني، کساني براي تحصيل به شهرهاي بزرگ مانند نيشابور، بخارا، ري و اصفهان يا حتي بغداد رفته و در بازگشت، به عنوان يک عالم مذهبي اسلام را ميان توده‏هاي مردم تبليغ مي‏کردند.به سخن ديگر، احساس‏وظيفه مذهبي براي هدايت ديگران، به قدري ميان مسلمانان نيرومند بود که هر مسلماني در برخورد با فرد يا افراد کافر، بلافاصله شروع به تبليغ از اسلام مي‏کرد.
برخورد مناسب برخي از اميران عرب در شهرهاي ايران نيز عامل مؤثري براي رواج بيش‏تر اسلام بود.مؤلف تاريخ سيستان درباره ربيع حارثي نوشته است: ربيع بيامد به سيستان و سيرت‏ها نيکو نهاد و مردمان را جبر کردند تا علم و قرآن و تفسير آموختند و داد و عدل فرو نهاد و بسيار گبرکان مسلمان گشتند از نيکويي سيرت او.
تنوع آيين‏هاي مذهبي در اسلام، مانند نمازهاي پنجگانه، روزه رمضان، حج و بسياري از آيين‏هاي مستحب، تنوع خاصي به نظام مذهبي موجود در اسلام داده و جاذبه ويژه‏اي را براي آن به وجود مي‏آورد.در کنار آن، مجالس وعظ گسترده نيز جمعيت زيادي از توده‏هاي مردم را با زبان ساده، با معارف ديني آشنا مي‏کرد.
بي‏شبهه نفوذ اسلام در ميان خراسانيان و ترکان ماوراء النهر از هر نقطه ديگري از ايران، سريع‏تر بوده و به احتمال بسيار قوي، عدم نيرومندي دين سابق در ميان اين مردم و احساس نوعي خلاء فکري، عامل مؤثر گرايش سريع آنها به اسلام بوده است.

قبلی                   -                   بعدی >>

< قبلی		بعدی >