خاندان ساماني
دولت ساماني، تجربه‏اي ديگر از تأثير خراسان بزرگ بر تحولات جاري ايران است . تاريخ اين خاندان با سامان خدات آغاز مي‏شود که گرديزي او را از «مغان» دانسته که طبعا «دين زرتشتي» داشته است . فرزندش اسد، چهره‏اي برجسته بوده و خاندان آنان در نواحي ماوراء النهر، شناخته شده بوده است.همو نسب وي را به جمشيد و کيومرث رسانده است ! اين کاري است که مؤلف تاريخ سيستان براي يعقوب ليث کرده بود . شگفت آن که در کتاب سواد اعظم ـ يک کتاب مذهبي از قرن چهارم منطقه ماوراء النهر ـ براي ابو حنيفه، رئيس مذهبي فقهي حنفيان نيز اين نسب آمده : ابو حنيفه نعمان بن ثابت بن طاووس بن هرمز بن کسري!
به هر روي چهار فرزند سامان، به روزگار مأمون و به توصيه او در شهرهاي مختلف ماوراء النهر امارت يافتند.نوح بن اسد در سمرقند و احمد بن اسد در فرغانه، يحيي در تاشکند و الياس در هرات.
با رفتن مأمون به بغداد و آمدن طاهريان، مشکلي ميان آنها و فرزندان اسد پيش نيامد و آنان به امارت خويش ادامه دادند.پس از درگذشت نوح، والي خراسان، دو برادر وي را با نام‏هاي يحيي و احمد (م 250) به حکومت سمرقند گماشت. جانشين احمد در سمرقند فرزندش نصر بود که او را «مردي عالم و پارسا» وصف کرده‏اند.
در اين زمان اوضاع بخارا، به دليل تهاجم خوارزميان، نابسامان بود . مردم شهر با ابو عبد الله فقيه، عالم برجسته بخارا، مشورت کرده از نصر بن احمد خواستند تا کسي را براي امارت بخارا بفرستد.وي برادرش احمد را به سال 260 به بخارافرستاد.گفته‏اند که اين زمان، موفق عباسي منشور ولايت ماوراء النهر را براي نصر بن احمد فرستاد.بغداد در اين سالها، سخت در معرض تهديد يعقوب قرار داشت.و اين قبيل منشور فرستادن‏ها، مي‏توانست يعقوب را درگير کارهاي خراسان و ماوراء النهر کند.
اندکي بعد کار دو برادر بر سر فرستادن خراج بخارا به سمرقند به نزاع کشيد.در نبردي که در سال 275 ميان آن دو رخ داد، نصر شکست خورد و با احترام به سمرقند باز گردانده شد و تا سال 279 که درگذشت، امير آن ديار بود.از آن پس اسماعيل در ماوراء النهر قدرت مطلق يافت.
گذشت که معتضد عباسي، فرمان ماوراء النهر را به عمرو بن ليث داد و در جنگي که ميان وي و اسماعيل رخ داد، به اسارت در آمد.پس از آن، منشور امارت اين منطقه گسترده در اختيار اسماعيل ساماني قرار گرفت که در عمل، نخستين امير سلسله ساماني به شمار مي ‏آيد.

< قبلی		بعدی >