در دوره صفاري، مثلثي از نيشابور تا فارس و زرنج، در اختيار صفاريان بود که شرح آن گذشت .جداي از آن مناطق، اصفهان و جبال اهميت داشت که به طور عمده در دست خاندان ابو دلف بود .متأسفانه تاريخ منظمي از نقش اين خاندان در تحولات ايران در قرن سوم در دست نيست.
گذشت که ابو دلف، باني شهر کرج بوده و براي ده‏ها سال، با استفاده از نفوذ محلي و کنار آمدن با اميران بزرگ‏تر و نيز خلفاي عباسي، قدرت را براي خود و خاندانش در مرکز ايران نگاه داشت.
در سال 252 هجري عبد العزيز بن ابي دلف به حکومت جبال منصوب شد، اما سال بعد با نيرويي که معتز فرستاد، در نزديکي همدان درگير شد و شکست خورد . به دنبال آن شهر کرج که پايگاه سنتي دلفيان بود به دست نيروهاي بغداد افتاد و عبد العزيز با خاندانش اسير شدند . وي بايد مدتي بعد رها شده باشد، زيرا در سال‏هاي 257 بار ديگر بر جبال مسلط شده، ري را در اختيار داشته است.او در آن سال، شهر ري را ترک کرد و اين شهر در اختيار علويان قرار گرفت.
در رخدادهاي سال 265 آمده است که دلف بن عبد العزيز حاکم اصفهان بوده که قاسم نامي بر وي شوريده و او را به قتل رسانده است . در برابر، طرفداران وي، قاسم به قتل رساندند و احمد بن عبد العزيز را به عنوان رئيس خود انتخاب کردند.
در سال 266، احمد از سوي عمرو بن ليث، به حکومت اصفهان گماشته شد . گويا بغداد مي ‏کوشيد تا جبال را زير نظر خود داشته باشد . به همين دليل ، برخي از فرماندهان ترک بغداد کوشيدند تا احمد را از اين ناحيه برانند . در سال 266 با بکتمر ترک و در سال 267 با کيغلغ ترک درگير شد و همدان و دينور را به آنها واگذار کرد . در سال بعد، اذکوتگين ترک با احمد جنگيد و احمد که حکومت قم را نيز داشت، از آنجا عقب نشست . به نظر مي ‏رسد در سالهاي بعد، احمد از عمرو روي گردانده و به‏خليفه پيوسته است ، زيرا در جنگي که به سال 271 ميان خليفه و سپاه عمرو صورت گرفت و عمرو شکست خورد، احمد در سپاه خليفه بود.
در سال 276 موفق عباسي خود به سوي اصفهان آمد تا به اموالي که گفته مي ‏شد در اختيار احمد است دست يابد . احمد خود همراه خانواده خويش منطقه را ترک کرد . همو در سال 279 رافع بن ليث را از ري بيرون کرد، اما در سال 280 درگذشت و برادرش عمر بن عبد العزيز جانشين وي شد.
درگيري ديگري ميان خاندان ابو دلف و دشمنان آنها که از بغداد حمايت مي ‏شدند، در سال 281 در جبال رخ داد . همان سال معتضد به جبال آمد، اصفهان و کرج و نهاوند را به عمر بن عبد العزيز سپرد و به بغداد بازگشت . اندکي بعد باز درگيري از سر گرفته شد . در اين درگيري‏ها، پاي بکر بن عبد العزيز نيز به ميان کشيده شد . سرعت جنگ و صلح خاندان ابو دلف با خلافت بغداد ، آن اندازه است که مي ‏توان در يک سال، جنگ سپاه خليفه را با اين خاندان و اندکي بعد صلح و رفتن آنان را به بغداد و استقبال خليفه از آنان را مشاهد کرد . در سال 283 عمر بن عبد العزيز در بغداد مورد استقبال معتضد عباسي قرار گرفت.حارث فرزند ديگر عبد العزيز نيز از چهره‏ هاي شورشي اين دوران است.
به هر روي خاندان ابي دلف ، از خاندان‏ هاي پر نفوذ منطقه جبال در طول حکومت طاهري و صفاري و ساماني بودند . آنها تا زماني که مرداويج به سال 320 اصفهان را فتح کرد، هنوز امارت اين شهر را بر عهده داشتند . مرداويج در کاخ هاي آماده آل ابي دلف فرود آمد.
کتاب : از طلوع طاهريان تا غروب خوارزمشاهيان، ص 57
نويسنده : رسول جعفريان