- این نوشتار که به بازنمایی رویکرد فرهنگی دولت‌های جمهوری اسلامی ایران پرداخته در دو بخش تنظیم و ارائه می‌گردد.
در بخش اول که در این شماره می‌خوانید ضمن بیان مسأله و طرح ابعاد مفهومی و چارچوب نظری بحث، جایگاه دولت در حرکت فرهنگی کشور بیان و در بخش دوم ؛ موضوع ارزیابی فرهنگی دولت‌های بعد از انقلاب مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.
چکیده
پیچیدگی ذاتی فرهنگ در کنار ابعاد عظیم انقلاب اسلامی، موضوع ارزیابی رویکرد فرهنگی دولت‌های جمهوری اسلامی را امری سخت و دشوار می‌نماید. نگاهی به سهم دولت‌ها در برنامه‌ريزي و مدیریت فرهنگي کشور، بستر مناسبي براي ارزیابی رویکرد فرهنگي دولت‌هاست. دولت به عنوان بزرگ‌ترين نهاد اجتماعي و مسئول كشور، وظيفة تعیین رویکرد كلان فرهنگي را بر عهده دارد.
در این مقاله سعی شده ابتدا با تعریف مشخصی از فرهنگ و اهمیت آن، ‌به رویکرد‌های مختلف درباره نحوه و حدود دخالت دولت در امور فرهنگی جامعه اشاره و با توجه موقعیت زمانی شکل‌گیری دولت‌های پس از انقلاب، به تحلیل و ارزیابی رویکرد فرهنگی دولت‌های جمهوری اسلامی توجه شود. از یافته‌های این مطالعه آشکار می‌گردد که علیرغم اصالت ذاتی فرهنگ در نظام جمهوری اسلامی، متاسفانه باید اذعان کرد که در عموم دولت‌های پس از انقلاب فرهنگ از حوزه‌های مهجور و مظلوم حاکمیت بوده است.
بیان مسأله
با همه پیچیدگی‌های مفهوم فرهنگ، همواره رویکرد انسان‌ها و دولت‌ها متاثر از فرهنگ بوده است. فرهنگ علاوه بر اهمیت عام آن که عامل انسجام داخلی و ایستادگی ملی در برابر دشمن هست؛ در اهمیت خاص، عامل وجود اهداف غایی و نهایی نظام جمهوری اسلامی، اقتدار فرهنگی به عنوان اصلی‌ترین عامل مقاومت و پایداری انقلاب و نظام، ارتقای فرهنگ عمومی عامل پیشرفت و آبادانی کشور، تلاش دشمن در اختلال و تهاجم فرهنگی، منوط بودن بومی‌سازی الگوهای اقتصادی و سیاسی به فرهنگ ایرانی اسلامی بوده است.
اهمیت فرهنگ در منظر مقام معظم رهبري قابل توجه است. ايشان در ملاقات مورخه 26/9/81 در جمع اعضاي شوراي عالي انقلاب فرهنگي مي‌ فرمايند : «من فرهنگ کشور را در سه عرصه به طور مهم و عام مشاهده مي ‌کنم : اول در عرصه‌ تصميم ‌هاي کلان کشور است، يعني فرهنگ به عنوان جهت‌دهنده‌ به تصميمات کلان کشور .» در ادامه مي ‌فرمايند : «فرهنگ، مثل روحي است که در کالبد همه‌ فعاليت‌هاي گوناگون کلان کشوري حضور و جريان دارد .» و با قائل شدن به نقش زيرساخت‌ براي فرهنگ جامعه، اين سوال را مطرح مي‌کنند: «فرهنگي که بايد در توليد خدمات ، ساختمان ‌سازي ، کشاورزي، صنعت، سياست خارجي و تصميمات امنيتي رعايت شود و حدود را معين و جهت را مشخص کند، چيست ؟» «دوم، فرهنگ به عنوان شکل‌دهنده به ذهن و رفتار عمومي جامعه است» و در ادامه مي ‌فرمايند: «دولت و دستگاه‌هاي حکومت نمي ‌توانند از واقعيتي به اين اهميت، خود را کنار نگه دارند». «عرصه سوم، فرهنگ به عنوان سياست‌ هاي کلان آموزشي و علمي دستگاه ‌هاي موظف دولت است.» بنابراين مديريت فرهنگي مورد نظر مقام معظم رهبري بايد در سه عرصه حضور پيدا کند: 1- بهره‌گيري از يک جهان‌بيني و نظام اعتقادي اصيل ديني در تدوين سياست‌ها، قوانين، روش‌هاي کاري و شکل‌دهي به فرهنگ سازماني در همه سازمان‌ها و نهادهاي اقتصادي ، سياسي، قضائي ، نظامي ، بهداشتي و... 2- بهره‌ گيري از يک جهان‌بيني و نظام اعتقادي اصيل ديني براي ارزيابي و اصلاح فرهنگ عمومي جامعه 3- بهره‌گيري از يک جهان‌ بيني و نظام اعتقادي اصيل ديني در سياست‌ گذاري‌ها و برنامه ‌ريزي‌‌هاي نظام‌هاي علمي و آموزشي کشور.
اصولاً انقلاب اسلامی انقلابی فرهنگی بوده و شکل‌گیری انقلاب از حرکت جامعه و روی آوردن قشرهای مختلف به فرهنگ و ارزش‌های اسلامی ناشی شده ؛ ازهمین ‌رو اهداف و آرمان‌های اصلی انقلاب هم تحقق این نیاز و ایجاد جامعه‌ای نمونه و برخوردار از شاخص ‌های رشد و تعالی انسانی و اسلامی است. امام‌ خمینی (ره)، رهبر کبیر انقلاب، فرهنگ را اساس ملّیت و استقلال یک ملّت دانسته و تخریب فرهنگی جامعه توسط رژیم پهلوی را یکی از آسیب‌های بزرگ آن دوران برشمرده ؛ بنابراین بی‌ تردید یکی از اهداف مهم انقلاب اسلامی ، اصلاح فرهنگ جامعه و فراهم کردن زمینه‌های رشد و تعالی فرهنگی است. بر همین اساس پس از پیروزی انقلاب اسلامی، یکی از محورهای اساسی تغییرات فرهنگی تحول در نظام ارزشی جامعه بود که در هنجارها و ارزش‌های فرهنگی مکتبی و جهان‌بینی مبتنی بر آموزه‌های اسلام ریشه داشت. بر همین اساس پس از پیروزی انقلاب اسلامی، یکی از محورهای اساسی تغییرات فرهنگی تحول در نظام ارزشی جامعه بود که در هنجارها و ارزش‌های فرهنگی مکتبی و جهان‌بینی مبتنی بر آموزه‌های اسلام ریشه داشت .(رک: عسگری ، 1381، 83- 58) مبارزه با غرب ‌زدگی و استعمار فرهنگی و سایر پیامدهای آن و لزوم قرار دادن فرهنگ ایرانی - اسلامی به جای آن، مهم‌ترین استراتژی نوسازی فرهنگی در نظام جمهوری اسلامی بوده است. در مجموع اهداف فرهنگی انقلاب اسلامی را می‌توان به چهار هدف اساسی شامل: 1-تربیت الهی انسان 2- پالایش فرهنگ خودی از مظاهر بیگانه 3-غنی‌سازی و بازپروری فرهنگ خودی 4- استقلال فرهنگی دسته ‌بندی نمود. (نائینی، 1389 ،68- 69 )
با همه این توصیف ، علیرغم اصالت فرهنگ در نظام اجتماعی اسلام و جایگاه برجسته فرهنگ در ساختار نظام جمهوری اسلامی و رهبران انقلاب اسلامی و نیز تلاش‌های گسترده فرهنگی در سال‌های پس از انقلاب، به نظر می‌رسد حوزه فرهنگ هنوز در جایگاه شایسته خود قرار نگرفته است. چنانکه مقام معظم رهبري در ديدار اعضاي هيئت دولت در مورخ 4/6/1386، در فرازي از سخنان خود فرمودند: «از بخش فرهنگ رفع مظلوميت کنيد »؛ به نظر می ‌رسد مهم‌ترين عوامل؛ «مظلوم  واقع شدن فرهنگ» در ساختار دولت‌های بعد از انقلاب عبارت‌اند از:
1- عدم شناخت از مفهوم پيچيده‌ي فرهنگ و کارکرد آن، از سوي مديران ارشد اجرايي و نمايندگان مجلس؛
2- سياست‌ورزي افراطي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي؛ به عبارت دیگر محور قرار گرفتن سیاست و سیاست ورزی در فرآیندهای عمومی تحولات اجتماعی؛
3- وجود کشورهای توسعه ‌یافته و شکل‌گیری برنامه‌های توسعه فیزیک‌ گرا (فيزيک ‌گرايي افراطي در پيگيري فرايندهاي پيشرفت و توسعه)؛
4- وجود درآمدهاي نفتي و برونزا بودن اقتصاد ایران ؛
5- پيچيده بودن ماهيت فرهنگ و فرهنگ‌سازي ؛
6- بهره ‌وري و اثربخشي محدود فعاليت‌هاي موجود سازمان ‌های فرهنگی کشور(رک: بنیانیان، 1387، 88- 96)
بر این اساس، پرسشي كه به ميان مي ‌آيد اين است كه  :
1: جایگاه دولت ( قوه مجریه) در حرکت فرهنگی کشور چگونه است؟
2 : رویکرد فرهنگی دولت‌های بعد از انقلاب چگونه است؟
ابعاد مفهومی
در مفهوم‌ شناسي و تعريف واژگان اصلي، مهم‌ترین مفاهیم کاربردی در این مطالعه عبارتند از :
1- بازنمایی:
فرهنگ لغات مطالعات رسانه‌ای و ارتباطی بازنمایی را اینگونه تعریف می‌ کند: بازنمایی عنصری محوری در ارایه تعریف از واقعیت است .به عبارت دیگر، بازنمایی ابزاری برای نمایش واقعیت است. امروزه مفهوم بازنمایی به شدت وامدار آثار استوارت هال است و به ایده‌ای بنیادین در مطالعات فرهنگی و رسانه‌ای مبدل شده‌است. (سروی زرگر، سایت مرکز تحقیقات و مطالعات رسانه‌ای همشهری)
2- رویکرد فرهنگي :
نوعي توافق رسمي مسئولان و متصديان حكومتي و همچنين ساير انديشمندان اين حوزه در تشخيص، تعيين و تدوين مهم‌ترين اصول و اولويت‌هاي ضروري و لازم در فعاليت فرهنگي است كه راهنما و دستورالعملي براي مديران فرهنگي است.
3- فرهنگ :
در بین تعریف متعدد از سوی صاحب ‌نظران ، می‌ توان گفت فرهنگ عبارت است از«نظام اعتقادات، نگرش ها، ارزش‌ها، رفتارها و نمادهای به هم پیوسته ‌ای که در یک جامعه شکل گرفته و همراه با تحولات خود به نسل‌های بعدی منتقل می‌شود». (بنیانیان،1389 ،18).
چهارچوب نظری
در بازنمایی رویکرد فرهنگی دولت‌های پس از انقلاب اسلامی، با تبیین وضعيت جایگاه دولت (قوه مجریه) در حرکت فرهنگی کشور، به تحلیل و ارزیابی کیفی ازرویکرد فرهنگی دولت‌های بعد از انقلاب  اشاره می‌گردد.

< قبلی