سؤال: شیخیه باقریه چه فرقه ای می باشند؟
جواب:‏ فرقه ی "باقریه‏"، پیرو "میرزا محمد باقر خندق آبادی درچه‏ای" هستند، که بعداً به "میرزا باقر همدانی" معروف شد. وی، نماینده ی حاج محمد کریم خان کرمانی" در همدان بود و پس از وی، ادعای جانشینی او را کرد و جنگ میان شیخی‏ و بالاسری‏ را در همدان به راه انداخت.
"میرزا محمد باقر"، دارای تألیفات چندی است. وی از کرمان، با "میرزا ابوتراب" - از مجتهدان شیخیه‏ از طایفه ی نفیسی‏های کرمان - و عده‏ای دیگر مهاجرت کردند، و در نائین و اصفهان و جندق و بیابانک و همدان، پیروانی یافتند و سلسله ی "باقریه"‏ را در همدان تشکیل دادند.[1]
[1]. فرهنگ فرق اسلامی، ص 97- 98؛ هفتاد و دو ملت، ص 153- 155.

---

شیخیه ی آذربایجان‏
سؤال: شیخیه آذربایجان چه فرقه ای می باشند؟
جواب: در آذربایجان (ایران)، عالمان چندی به تبلیغ و ترویج آرای "شیخ احمد احسایی" پرداختند. سه طایفه ی مهم از آنان، قابل ذکرند که عبارت‏ اند از:
1- خانواده ی حجة الاسلام‏
بزرگ این خاندان، "میرزا محمد مامقانی"، معروف به "حجة‏الاسلام" (م‏1269 ق) است. او، نخستین عالم و مجتهد شیخی آذربایجان است. وی، مدتی شاگرد "شیخ احمد احسایی" بود و از او اجازه ی روایت و اجتهاد دریافت کرد و نماینده ی وی در تبریز گشت.
او، همان شخصی است که حکم تکفیر و اعدام "علی محمد باب‏" را در تبریز صادر کرد و بدین وسیله، ضمن باطل خواندن ادعاهای یکی از شاگردان "سید کاظم"، برائت فرقه ی شیخیه ی آذربایجان از بدعت ایجاد شده به دست "علی محمد باب" را اعلام کرده است.
"حجة‏الاسلام"‏، سه فرزند دانشمند داشت که هر سه، از مجتهدان شیخی تبریز به شمار می‏رفتند، و به لقب "حجة‏الاسلام" معروف بودند.
فرزند ارشد او، "میرزا محمد حسین حجة‏الاسلام" (م 1313 ق) نام داشت و نزد "سید کاظم رشتی" تلمّذ کرده بود.
وی، پس از وفات پدرش در سال 1269 ه. ق، ریاست طایفه ی شیخیه را به دست گرفت و به جای پدر، در کرسی تعلیم و تربیت پیروان طریقه ی "شیخ احمد احسایی" مستقر گردید.
فرزند دوّم او، "میرزا محمد تقی حجة‏الاسلام" (1247- 1312 ق) نام داشت. وی، از طبع شعر برخوردار بود. تخلص او "نیر" است و "دیوان اشعار" او هم نشر یافت.[1]
فرزند سوّم او، "میرزا اسماعیل حجة‏الاسلام" (م 1317 ق) نام داشت. وی، از شاگردان "میرزا محمد باقر اسکویی" بود. او، پس از برادرش "حجة‏الاسلام میرزا محمد تقی"، در تبریز از مراجع بزرگ شیخیه بود.
فرزند "میرزا محمد حسین حجة‏الاسلام"، "میرزا ابوالقاسم حجة‏الاسلام" (م 1362 ق)، آخرین فرد روحانی (و عالم دینی از) خانواده ی "حجة‏الاسلام" است.[2]
2- خاندان ثقة الاسلام‏
دوّمین طایفه ی شیخیه ی آذربایجان، خانواده ی "ثقة‏الاسلام" اند. "میرزا شفیع تبریزی"، معروف به "ثقة‏الاسلام"، بزرگ این خاندان است. وی، از شاگردان "شیخ احمد احسایی" بود.
فرزند او، "میرزا موسی ثقة‏الاسلام" نیز از علمای شیخیه ی تبریز بود. وی، در سال 1330 ق، به جرم مشروطه خواهی و مبارزه با روس‏ها، به دست روس‏های تزاری، در تبریز به دار آویخته شد. برادر او، "میرزا محمد" نیز از علمای شیخیه ی تبریز به شمار می‏رفت.
3- خاندان احقاقی‏
سومین طایفه ی شیخیه ی آذربایجان، خاندان "احقاقی‏" اند. بزرگ این خانواده، "میرزا محمد باقر اسکویی" (1230- 1301 ق) از مراجع تقلید، و دارای رساله ی عملیه بود. او، شاگرد "میرزا حسن" (مشهور به گوهر) م، 1266 ق، از شاگردان "شیخ احمد احسایی" و "سید کاظم رشتی" بود.
پسران "سید کاظم رشتی"، در کربلا نزد او درس می‏خواندند. او پس از درگذشت‏ "سید"، ادعای جانشینی او را کرد.[3]
فرزند "میرزا محمدباقر"، "میرزا موسی احقاقی" (1279- 1364 ق) نیز، از علما و مراجع "شیخیه" است. او، کتابی به نام "احقاق الحق و ابطال الباطل‏" نگاشت، و در آن عقاید "شیخیه" را به تفصیل، بیان کرد. پس از این تاریخ، او و خاندان‏اش به "احقاقی" مشهور شدند. در این کتاب، برخی از آرای شیخیه ی کرمان و "محمد کریم خان"، مورد انتقاد و ابطال قرار گرفته است.[4]
از جمله فرزندان "میرزا موسی احقاقی"، "میرزا علی"، "میرزا حسن" و "میرزا محمد باقر" هستند، که از علمای بزرگ "شیخیه ی احقاقیه" بودند. هم اینک، مرکز این گروه، کشور کویت است و ریاست آن را تا چندی قبل، "میرزا حسن احقاقی" بر عهده داشت، که مرجع فقهی شیخیه ی آذربایجان و اسکو به شمار می‏رفت و پس از درگذشت وی، فرزندش عهده دار مسایل شرعی پیروان پدرش گردید.[5]
[1]. برای آشنایی بیش‏تر با دیوان اشعار و غزلیات او، به لغت نامه‏ی دهخدا، ج 19، ص 321- 324 مراجعه شود.
[2]. برای توضیحات بیش‏تر خاندان حجة‏الاسلام، به لغت نامه‏ی دهخدا، ج 9، ص 320- 325 مراجعه شود.
[3]. فرهنگ فرق اسلامی، ص 35.
[4]. احقاق الحق، ص 167- 223.
[5]. قرنان من الاجتهاد والمرجعیة فی اسرة الاحقاقی، میرزا عبدالرسول الحائری الاحقاقی؛ مقدمه و حواشی «دیوان اشعار نیر تبریزی‏» به قلم میرزا عبدالرسول احقاقی؛ آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، رضا برنجکار، ص 175- 178.

---

سؤال: چه تفاوتهایی بین شیخیه کریمخانیه و شیخیه آذربایجان وجود دارد؟
جواب: شیخیه ی کرمان و آذربایجان، در اعتقادات، خود را پیرو آرای "شیخ احمد احسایی" و "سید کاظم رشتی" می‏دانند؛ اما در فروع دین و اعمال، با هم اختلاف نظر دارند. کرمانی‏ها، از شیوه ی اخباری گری پیروی می‏کنند و به تقلید از مراجع اعتقاد ندارند؛ اما شیخیه ی آذربایجان، به اجتهاد و تقلید معتقدند و از مراجع تقلید خودشان پیروی می‏کنند.
البته در عقاید نیز، شیخیه ی آذربایجان بر خلاف شیخیه ی کرمان، خود نیز به اجتهاد می‏پردازند و آرای "شیخ احمد" و "سید کاظم" را بر اساس تلقّی خویش از احادیث تفسیر می‏کنند.
از دیگر اختلافات کرمانی‏ها و آذربایجانی‏ها، مسئله‏ی "رکن رابع‏" است. شیخیه ی کرمان، اصول دین را چهار اصل توحید و نبوت و امامت و رکن رابع می‏دانند، اما شیخیه ی آذربایجان، به شدت، منکر اعتقاد به رکن رابع هستند[1]، و اصول دین را پنج اصل توحید و نبوت و معاد و عدل و امامت می‏دانند. آنان، چنین استدلال می‏کنند که "شیخ احمد احسایی"، در ابتدای رساله ی "حیاة‏النفس"، و "سید کاظم رشتی" در اصول عقاید، اصول دین را پنج اصل مذکور می‏دانند و در هیچ یک از کتب و رسائل این دو نفر، نامی از رکن رابع برده نشده است.[2]
[1]. احقاق الحق، ص 167- 223.
[2]. حقایق شیعیان، ص 7- 47; کلمه‏ای از هزار، غلامحسین معتمدالاسلام، ص 64- 66، تبریز، چاپخانه‏ی شفق، 1398 (نقل از: آشنایی با فرق و مذاهب، ص 178- 179).