حركتهاى بزرگ تاريخى بيش از هر چيز مديون شخصيتهاى برجسته اى است كه با نفوذ خود بر افكار و انديشه هاى ملت ها تحولات عميقى را در جامعه بشرى ايجاد كرده اند. آنان همچون انبياى عظام و اولياى الهى علاوه بر پايه گذارى تحولات و نهضتهاى فرهنگى شخصا براى تغيير وضع موجود و جايگزينى نظام مطلوب وارد ميدان شده و ماندگارترين تحولات اجتماعى را آفريده اند. پديده انقلاب اسلامى و نهضت امام خمينى (س ) نيز از همين منظر قابل شناسايى است ، چه اين انقلاب با رهبرى منحصر به فرد خود توانست مبداء تحولات بنيادين در حيات سياسى ، اجتماعى و فرهنگى ملت ايران و سر آغاز بسيارى از جنبشها و حركتهاى تحول زا در جوامع اسلامى شود.

مجموعه حاضر بانگاهى جديد به نظريه هاى انقلاب كه با بسيارى از نظريات انديشمندان علوم اجتماعى و سياسى جهان تفاوت دارد، به بررسى ويژگيهاى نگرش امام (س ) در خصوص انقلاب و تغيير و تحول اجتماعى پرداخته است تا از اين رهگذر چراغى فرا روى دانش پژوهان انديشه هاى جامعه شناحتى آن حضرت قرار دهد.

از آنجا كه تحول اجتماعى مجموعه اى از تغييرها در عملكردهاى يك جامعه محسوب مى شود - كه جز از منظرى رفيع قابل مشاهده نيست - دگرگونى جوامع بطور عمده با مفهوم تغيير اجتماعى ، كه لزوما يك پديده جمعى است ، مورد بررسى قرار مى گيرد. تغيير اجتماعى ، شرايط و شكل زندگى يا زمينه فكرى و روحى بخش وسيعى از يك جامعه را دگرگون سازد؛ به طورى كه مى توان بين چند مقطع زمانى ، مجموعه تغييرات يا نتايج آنها را مشخص نمود. بر همين اساس كوهن (1) در كتاب خود دگرگونيهاى حاصل شده از فرآيند انقلاب را در تغيير تركيب طبقاتى نخبگان ، نهادهاى سياسى و دگرگون شدن وظايف و ساختار اجتماعى آنها دانسته است .

از مجموعه آرا و سيره عملى امام خمينى (س ) در خصوص فرآيند انقلاب و دگرگونيهاى آن چنين استنباط مى شود كه ايشان ضمن توجه به موارد مزبور به عنصر دگرگونى ارزشها بسيار اهميت مى دهند و براى آن جايگاهى ويژه قائلند. اما نظر به اينكه نقطه كانونى هر انقلاب تغيير نظام سياسى و نخبگان حاكم است ، ابتدا به موضوع امام در اين زمينه مى پردازيم .

امام (س ) با حكومت و نظام سياسى زمان خود به عنوان غاصب قدرت مخالف بود و خواستار بازگشت قدرت به نخبگان مؤ من و معتقد جامعه اسلامى از طريق تغيير نظام سياسى گرديد. وى با اعلام اين كه سلطنت خلاف اسلام است ، فصلى تازه در تاريخ سياسى اسلام گشود و بر اساس ‍ اصل ((اعتقاد به توحيد)) ضمن نفى اطاعت و تسليم در برابر غير خدا، اصل آزادى بشر را نيز به ديگران آموخت .

از منظر امام (س ) نوع نظام سياسى و نخبگان حاكم از عوامل مهم و اصلى اصلاح و افساد يك جامعه است كه با توجه به قدرت و توانمندى اسلام و حكومت اسلامى در به سعادت رسانيدن جوامع انسانى ، اداره امور و مقدرات آن ، تحقق عدالت اجتماعى و نفى مظاهر ظلم و فساد، همه مسلمانان را به كسب قدرت سياسى و تشكيل حكومت اسلامى دعوت كند.

در انديشه امام ، براندازى رژيم موجود و تاءسيس رژيم مطلوب از اهداف اوليه انقلاب به حساب مى آيد؛ اما خود در مراحل بعدى و سيله اى براى ايجاد تغييرات اساسى در جامعه در جهت اصلاح امور فردى و اجتماعى ، بازيافتن استقلال روحى و آزادى در جامعه در ايجاد جامعه اى سالم ، مستقل و عادل كه به لحاظ اقتصادى ، فرهنگى و اجتماعى مبنى بر ديانت اسلام مى باشد.

در انديشه امام (س )، ريشه كن نمودن معيارهاى غير الهى و ايجاد تحول بنيادين در جهت حاكميت ارزشهاى الهى فقط با يك حركت فرهنگى اصيل و فراگير امكانپذير است . انقلاب اسلامى ايران با رهبرى منحصر به فرد و با پشتوانه محكم دينى و اعتقادى و آرمانهاى اسلامى خود به صحنه آمده و بر مبناى مفاهيم و روشهايى تازه و متفاوت از حوزه تمدن غرب عمل كرد و با ايجاد دگرگونى و تغيير اساسى در افكار و عقايد و ارزشهاى انسانى منشاء تغييرات و تحولات دامنه دار در داخل و خارج كشور شد. بر اين اساس توان يكى از مهمترين شاخصهاى شناخت نهضت امام خمينى را حركت معنوى جامعه به سوى آرمانهاى متعالى اسلام دانست .

حضرت امام (س ) تدبير، اراده و خواست خداوند متعال را شرط اصلى و كليدى هر تغيير و تحولى مى دانست و وجود شرايط و زمينه هاى اجتماعى مناسب و فعالان انسانى و... را اسباب و موجبات زمينى و مادى تحقق و خواست و اراده خدا محسوب مى كرد. وابستگى به اجانب و بيگانگان ، مخالفت با اسلام ، ظلم ، فساد، شكاف عميق بين دستگاه حاكميت و توده مردم و ايجاد ذهنيت و باور عمومى نسبت به وضع موجود و مطلوب از جمله اين شرايط و زمينه هايى است كه حضرت امام به نحوى در بيانات و آثار خود به آنها اشاره نموده است .

نكته قابل توجهى كه از مجموعه آرا و سيره عملى حضرت امام (س ) دريافت مى شود، اين است كه ايشان علاوه بر تغيير رژيم سياسى به تغييرات بنياردين ساختارها، نهادها و ارزشها در فرآيند انقلاب معتقد بوده است ، اما ضمن اتخاذ موضوع مثبت در قبال تغيرات اجتماعى ، شيوه اعمال آن را بر حسب زمان و شرايط، تغيير داده است .

از ديدگاه امام (س ) شيوه ها و روشهاى تغيير (انقلاب )، شيوه هاى مسالمت آميزى همچوت افشاگرى ، تبليغات ، تظاهرات و اعتصابات است كه معمولا در جوامع دموكراتيك نيز به لحاظ ثبات و استقرار نهادهاى جامعه مدنى و تبعيت قدرت سياسى از اراده مردم ، صورت مى گيرد؛ همان طور كه ملاحظه مى شود ايشان حركت هاى مسلحانه و كاربرد زور و خشونت را عنصر اجتناب ناپذير در فرآيند انقلاب نمى داند؛ اما در صورت ضرورت كاربرد آن را نيز نفى نمى كند، به طورى كه به نحوى شايسته در آغاز انقلاب با نفوذ معنوى خود، ارتش و نيروهاى مسلح را به پيوستن به مردم انقلابى دعوت كردند كه مؤ ثر نيز واقع شد.

((خلاصه اعلان برائت مرحله اول مبارزه و ادامه آن مراحل ديگر وظيفه ماست و در عصر و زمانى جلوه ها و شيوه ها و برنامه هاى متناسب خود را مى طلبد و بايد ديد كه در عصرى همانند امروز كه سران كفر و شرك همه موجوديت توحيد را به خطر انداخدته اند و تمامى مظاهر ملى و فرهنگى ، دينى و سياسى ملتها را بازيچه هوسها و شهوتها نموده اند؛ چه بايد كرد؟))(2)

به طور كلى از مجموعه فرموده ها و سيره عملى حضرت امام (س ) در زمينه تغييرات و تحولات اجتماعى چنين استنباط مى شود كه ايشان بيش از هر چيز به آگاهى و بيدارى مردم مسلمان اهميت مى داد. افشاگرى نسبت به مفاسد و مظالم ، وابستگى به بيگانگان ، مخالفت رژيم با اسلام و همچنين ترسيم موضع اسلام و ترويج نظريه حكومت اسلامى از جمله كارهاى فرهنگى - سياسى مى باشد كه بيش از هر اقدامى بدان توجه داشت .

ايشان از توده مردم ؛ يعنى قشرهاى متوسط به پايين ، قشرهاى مؤ من به آرمانهات اعتقادها و شعارهاى انقلاب ، به عنوان يكى از مهمترين عاملان فعال در انقلاب ياد مى كند؛ اما اين نكته را نيز خاطرنشان مى سازد كه آگاهى ، بيدارى و ايجاد ذهنيت و باور عمومى مى بايد توسط قشر آگاه جامعه ، روحانى و دانشگاهى ، نخبگان مذهبى و سياسى انجام گيرد. بر همين اساس جنبش اجتماعى در ايران به طور عمده به رهبرى علماى دينى بر ضد اعطاى امتيازهاى متعدد به بيگانگان و همچنين عليه برخى مظاهر نوين خلاف يا ضد دين ، صورت گرفت كه هر يك بطور غير مستقيم به صورت زمينه هاى تاريخى و الهام بخش بر پيدايش انقلاب اسلامى ، تاءثير گذاشتند. مردم ايران كه خواهان حقانيت ، مشروعيت و آزاد انديشى بودند با تغيير محيط اجتماعى خود كه به نصرت خدا و امدادهاى غيبى و وحدت بين نخبگان حوزه و دانشگاه صورت گرفت خود را از ارزشهاى منحط و فرهنگ هاى وارداتى و مصرفى نجات دادند.

صحيفه نور، ج 9، ص 187.