- توحيد ذاتى يعنى شناختن ذات حق به وحدت و يگانگى . اولين شناختى كه هر كس از ذات حق دارد، غنا و بى ‏نيازى اوست،
- يعنى ذاتى است كه در هيچ جهتى به هيچ موجودى نيازمند نيست و به تعبير قرآن «غنى‏» است، همه چيز به او نيازمند است و از او مدد مى ‏گيرد و او از همه غنى است‏يا ايها الناس انتم الفقراء الى الله و الله هو الغنى (1) و به تعبير حكما واجب الوجود است.
و ديگر «اوليت‏» يعنى مبدئيت و منشئيت و آفرينندگى اوست. او مبدا و خالق موجودات ديگر است، موجودات همه «از او»هستند و او از چيزى نيست و به تعبير حكما «علت اولى‏» است.
اين اولين شناخت و اولين تصورى است كه هر كس از خداوند دارد . يعنى هر كس در مورد خداوند مى ‏انديشد و به اثبات يا نفى، و تصديق يا انكار مى ‏پردازد، چنين معنى و مفهومى در ذهن خود دارد كه آيا حقيقتى وجود دارد كه وابسته به حقيقتى ديگر نيست، همه حقيقتها به او وابسته اند و از اراده او پديد آمده ‏اند و او از اصل ديگرى پديد نيامده است؟
توحيد ذاتى يعنى اين حقيقت «دوئى‏» بردار و تعدد پذير نيست، مثل و مانند ندارد ليسكمثله شى‏ء (2) ، در مرتبه وجود او موجودى نيست‏و لم يكن له كفوا احد (3).
اينكه موجودى فرد يك نوع شمرده مى ‏شود، مثلا حسن فردى از نوع انسان است - و قهرا براى انسان افراد ديگر قابل فرض است - از مختصات مخلوقات و ممكنات است، ذات واجب الوجود از اين معانى منزه و مبراست.
و چون ذات واجب الوجود يگانه است، پس جهان از نظر مبدا و منشا و از نظر مرجع و منتهى يگانه است.جهان نه از اصلهاى متعدد پديد آمده و نه به اصلهاى متعدد باز مى ‏گردد، از يك اصل و از يك حقيقت پديد آمده‏ قل الله خالق كل شى‏ء (4) و به همان اصل و همان حقيقت باز مى ‏گردد الا الى الله تصير الامور (5) و به تعبير ديگر، جهان هستى، يك قطبى و يك كانونى و تك محورى است.
رابطه خدا و جهان ، رابطه خالق با مخلوق يعنى رابطه علت (علت ايجادى) با معلول است، نه رابطه روشنايى با چراغ يا رابطه شعور انسانى با انسان . درست است كه خدا از جهان جدا نيست (6) ، او با همه اشياء است و اشياء با او نيستند هو معكم اينما كنتم (7) اما لازمه جدا نبودن خدا از جهان ، اين نيست كه پس خدا براى جهان مانند روشنايى براى چراغ و شعور براى اندام است . اگر اينچنين باشد خدا معلول جهان مى ‏شود و نه جهان معلول خدا ، چون روشنايى معلول چراغ است نه چراغ معلول روشنايى . و همچنين لازمه جدا نبودن خدا از جهان و انسان اين نيست كه خدا ، جهان و انسان همه يك جهت دارند و همه با يك اراده و يك روح حركت و حيات دارند . همه اينها صفات مخلوق و ممكن است ، خداوند از صفات مخلوقين منزه است‏ سبحان ربك رب العزة عما يصفون (8).

---

1.فاطر/15.
2.شورى/11.
3.توحيد/4.
4.رعد/16.
5.شورى/53.
6. «ليس عن الاشياء بخارج و لا فيها بوالج‏» (نهج البلاغه).
7.حديد/4.
8.صافات/180.
منبع:مجموعه آثار جلد دوم صص102- 99 ، استاد شهيد مرتضى مطهرى‏ ؛